Aangeleerd gedrag ontstaat door ervaring en verandert op basis van interacties met de omgeving. Het geeft flexibiliteit die aangeboren gedrag mist — essentieel in een veranderende wereld.
Klik een leertype voor details.
Imprinting (inprenting) is een bijzondere leervorm waarbij een jong dier tijdens een gevoelige periode een onomkeerbaar leerproces doorloopt. Ontdekt door Konrad Lorenz bij grauwe ganzen.
| Kenmerk | Toelichting |
|---|---|
| Gevoelige periode | Vindt alleen plaats in een kort, kritisch tijdvenster na geboorte/uitkomen |
| Onomkeerbaar | Eenmaal geimprinteerd kan het niet worden uitgewist (verschil met andere leervormen) |
| Snel | Vindt plaats na slechts één of enkele blootstellingen (geen herhaling nodig) |
| Aangeboren basis | Het vermogen tot imprinting is aangeboren; de inhoud is aangeleerd |
Lorenz liet ganzenjongen uitkomen terwijl de moeder niet aanwezig was. De jongen imprinteerden op hem als eerste bewegende object. Ze volgden hem overal. Later bleken ze seksuele voorkeur voor mensen te hebben in plaats van ganzen — bewijs voor de kracht en onomkeerbaarheid van imprinting.
| Type | Timing | Object | Gevolg |
|---|---|---|---|
| Filiale imprinting | Eerste uren/dagen na geboorte | Eerste bewegende object | Volggedrag (overlevingsfunctie) |
| Seksuele imprinting | Eerste weken/maanden | Kenmerken van soortgenoten/opvoeders | Partnervoorkeur als volwassene |
Een oorspronkelijk neutrale stimulus (bijv. bel) wordt gekoppeld aan een onvoorwaardelijke stimulus (bijv. voedsel) die een reflexrespons uitlokt. Na herhaalde koppeling lokt de neutrale stimulus de respons op zichzelf uit.
| Term | Voorbeeld Pavlov |
|---|---|
| Onvoorwaardelijke stimulus (OS) | Voedsel |
| Onvoorwaardelijke respons (OR) | Speekselvloed |
| Conditionele stimulus (CS) | Bel (gekoppeld aan voedsel) |
| Conditionele respons (CR) | Speekselvloed bij bel alleen |
Het dier leert door de gevolgen van zijn eigen gedrag. Beloond gedrag wordt herhaald; bestraft gedrag verdwijnt.
| Type | Werking | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Positieve versterking | Beloning na gewenst gedrag | Rat drukt op hendel → voedsel → meer drukken |
| Negatieve versterking | Weghalen van onaangename stimulus | Elektrische schok stopt als rat op hendel drukt |
| Bestraffing | Onaangename stimulus na ongewenst gedrag | Rat drukt op hendel → schok → minder drukken |
| Leertype | Definitie | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Habituatie | Afname respons bij herhaalde, onschadelijke stimulus | Slak trekt zich niet meer terug bij herhaald tikken |
| Inzichtleren | Plotselinge oplossing zonder trial-and-error (Köhler) | Chimpansee stapelt dozen om banaan te bereiken |
| Kenmerk | Aangeboren gedrag | Aangeleerd gedrag |
|---|---|---|
| Basis | Genetisch / DNA | Ervaring / omgeving |
| Flexibiliteit | Weinig — stereotiep | Veel — aanpasbaar |
| Snelheid beschikbaar | Direct bij geboorte | Na leerproces |
| Foutrisico | Laag — door selectie geoptimaliseerd | Hoger — leerfouten mogelijk |
| Geschikt bij | Stabiele, voorspelbare omgeving | Veranderende, onvoorspelbare omgeving |
| Voorbeelden | Zuigreflex, vluchten bij roofvogel, vaste actiepatroon | Conditionering, imprinting, inzichtleren |